19/1/09

To Πραιτοριανό κράτος στην Τουρκία: Από την Gladio στην Ergenekon

Χρήστος Ιακώβου
Διευθυντής του Κυπριακού Κέντρου Μελετών

Οι τελευταίες συλλήψεις στην Τουρκία για τη γνωστή υπόθεση Ergenekon, αποτελούν ένα άλλο κρίκο στην αλυσίδα αποκάλυψης του Τουρκικού παρακράτους. Η πραγματικότητα αυτή, όπως ξετυλίγεται, έρχεται να επιβεβαιώσει τη βάση πάνω στην οποία στηρίχθηκε τα τελευταία χρόνια ένα μέρος της δυτικής τουρκολογίας για να αναλύσει τις σχέσεις κράτους-κοινωνίας στη σύγχρονη Τουρκία. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο χρησιμοποιήθηκε από πολλούς ερευνητές ο όρος «πραιτοριανό κράτος» για να ερμηνεύσει τη διαπλοκή που δημιούργησε το Τουρκικό κράτος με παρακρατικούς θεσμούς, πάντοτε με τον εθνικιστικό μανδύα, προκειμένου να μπορέσει να ασκεί το ρόλο του ως...Devlet Baba (κράτος πατέρας) και να μπορούν να ασκούν το μονοπώλιο ηγεμονικής ισχύος οι θεσμοί που επιφορτίστηκαν αυθαίρετα να παίζουν αυτό το ρόλο (στρατογραφειοκρατία).
Ο όρος «πραιτοριανό κράτος» εισήχθη για πρώτη φορά στην Πολιτική Επιστήμη από τον αμερικανό καθηγητή Amos Perlmutter το 1974 προκειμένου να προσδιορίσει μία συγκεκριμένη τυπολογία κρατών του Τρίτου Κόσμου. Σύμφωνα με την θεωρητική προσέγγιση αυτή «πραιτοριανό» είναι το κράτος το οποίο αποτελεί όργανο εξουσίας ενός στρατού που η πραγματική του δύναμη ευρίσκεται πίσω από τους πολιτικούς θεσμούς. Πιο συγκεκριμένα, πρόκειται για το καθεστώς όπου μια στρατογραφειοκρατεία, η οποία αποτελεί το επίκεντρο του συστήματος υπαγορεύει τους κανόνες συνοχής και επιβίωσης του κράτους. Σε τέτοια καθεστώτα είναι απαραίτητα η ύπαρξη μίας πραιτοριανής κλίκας η οποία δρα υπογείως και αποτελεί προέκταση της πραιτοριανής εξουσίας. Εντός αυτής της κλίκας υπάρχει στρατιωτική δύναμη, η οποία εγγυάται την υπαγόρευση, την καθοδήγηση και τον περιορισμό δράσεων για δυνάμεις που εισέρχονται απειλητικά στο πολιτικό παιγνίδι σε κρίσιμες περιόδους ή εσωτερικεύονται από διάφορους κοινωνικούς δρώντες. Αυτή, η κλίκα στα πραιτοριανά καθεστώτα παίζει το ρόλο του παρακράτους. Στα «πραιτοριανά κράτη» η κοινωνία είναι, εκ των πραγμάτων, διαχωρισμένη από το κράτος, η ύπαρξη του οποίου ανάγεται σε αυτοσκοπό. Τα άτομα και οι θεσμοί που αποτελούν το «πραιτοριανό κράτος» είναι επιφορτισμένα με την αναπαραγωγή του. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο λειτουργεί και το «πραιτοριανό παρακράτος». Αυτό το θεωρητικό μοντέλο έλκει την προέλευσή του από την ύστερη Ρωμαϊκή περίοδο.
Αρχικά, οι πραιτοριανοί φρουροί (cohors praetoria) συγκροτήθηκαν με σκοπό την προστασία υψηλόβαθμων αξιωματικών. Κατά την εποχή του αυτοκράτορα Αυγούστου, οι πραιτοριανοί φρουροί απέκτησαν το δικαίωμα να εισέρχονται ενόπλως στους ιερούς χώρους του ρωμαϊκού κράτους και με αυτό τον τρόπο έγιναν αυτοκρατορικοί φρουροί. Σταδιακώς, απετέλεσαν μία τάξη με δύναμη και επιρροή στην επιλογή δημοσίων πολιτικών και αυτοκρατόρων καθώς επίσης και στις αποφάσεις της Συγκλήτου. Στο τέλος, έφθασαν να ενισχύουν και να υποστηρίζουν εκείνες τις πολιτικές δυνάμεις οι οποίες υπηρετούσαν περισσότερο τα συμφέροντά τους με αποτέλεσμα να μετασχηματίσουν και να ταυτίσουν το δικό τους συμφέρον με αυτό του κράτους. Αυτός είναι, εν συντομία, ο αρχαϊκός τύπος πραιτοριανής εξουσίας.
Κατά το 19ο αιώνα, ο όρος «πραιτοριανός» χρησιμοποιήθηκε για να προσδιορίσει τον τύπο του κυρίαρχου πολιτικού σώματος ο οποίος παραβιάζει τις αρχές της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας αφήνοντας ταυτόχρονα κάποιο πολιτικό χώρο στο κοινοβούλιο να εφαρμόζει τις εξουσίες του. Κυρίως, χρησιμοποιήθηκε από τον Μαρξ για να χαρακτηρίσει το καθεστώς του Ναπολέοντος ΙΙΙ.
Μέσα στον ορισμό του Perlmutter εμπίπτει και το κεμαλικό κράτος. Πιο συγκεκριμένα, η πτυχή που αφορά τη δημιουργία και δράση του τουρκικού παρακράτους και η σχέση της με την πραιτοριανή εξουσία ανιχνεύεται στην εποχή του ψυχρού πολέμου. Η είσοδος της Τουρκίας στο ΝΑΤΟ το 1952 αύξησε τις ανάγκες των αμερικανικών υπηρεσιών για επαρκή μέτρα ασφαλείας στο εσωτερικό της χώρας. Η παρουσία αμερικανικών βάσεων στην Τουρκία, η χορήγηση υψηλής τεχνολογίας αμερικανικών όπλων, η ένταξη των τουρκικών δυνάμεων στον αμυντικό σχεδιασμό του ΝΑΤΟ, η ανταλλαγή πληροφοριών καθώς και η χρήση κοινών κωδίκων και συσκευών ασφαλούς επικοινωνίας έθεταν ουσιαστικά προβλήματα ασφαλείας για ολόκληρη τη βορειοατλαντική συμμαχία και εξαρτώντο, σε μεγάλο βαθμό, από την πολιτική σταθερότητα και επιβίωση του κεμαλικού συστήματος, το οποίο εγγυάτο την ομαλή συνέχιση των τουρκοαμερικανικών σχέσεων. Επιπλέον, η στρατηγική επιλογή της Τουρκίας για ένταξη στο ΝΑΤΟ κατέστησε, όπως ήταν φυσικό, ακόμη πιο έντονο το σοβιετικό ενδιαφέρον για τη χώρα αυτή, η οποία έγινε στόχος αυξημένων δραστηριοτήτων φιλοσοβιετικών κομμουνιστικών οργανώσεων. Έτσι, το 1952 ιδρύεται από τη Βορειοατλαντική συμμαχία μια ειδική οργάνωση με την ονομασία «Ελεγκτική Επιτροπή Επιστράτευσης». Επρόκειτο για μία γενική υπηρεσία που δημιουργήθηκε στα κράτη μέλη του ΝΑΤΟ και είχε το χαρακτήρα δικτύου Ανορθόδοξου Πολέμου, γνωστής ως GLADIO. Το παρακρατικό αυτό δίκτυο πραγματοποίησε, υπό το πρόσχημα της αντιμετώπισης του κομμουνιστικού κινδύνου, σωρεία εγκληματικών ενεργειών σε βάρος πολιτών στην πορεία του ψυχρού πολέμου. Στην Τουρκία, το 1965, η Ελεγκτική Επιτροπή Επιστράτευσης μετωνομάσθη σε «Διεύθυνση Ειδικού Πολέμου» (ΔΕΠ) η οποία υπήχθη στον υπαρχηγό των τουρκικών ενόπλων δυνάμεων.
Σταδιακά, η ΔΕΠ έπαψε να είναι μόνο μία μυστική ειδική στρατιωτική οργάνωση και μετασχηματίστηκε σε οικονομική, πολιτική και πληροφοριακή δύναμη. Έγινε δηλαδή μία άρτια οργανωμένη παρακρατική οργάνωση. Μετά το 1985, οπότε άρχισε να αποδυναμώνεται το δίκτυο GLADIO και διεκόπη η χρηματοδότηση του από τις ΗΠΑ, εθνικοποίησε πλήρως τους στόχους της ενσωματώνοντας ολοκληρωτικά την παραδοσιακή ιστορική πρακτική του κεμαλικού κατεστημένου σχετικά με την αυταρχική αντιμετώπιση των εθνικών μειονοτήτων (Κούρδοι) και των πολιτικών ομάδων που δεν κινούνται στις συντεταγμένες της κεμαλικής ιδεολογίας (ισλαμιστές). Σε αυτό το στάδιο ανιχνεύεται η μετάβαση από την GLADIO στην Ergenekon*.
Όπως αποδεικνύεται, τον τελευταίο χρόνο, με τις διάφορες συλλήψεις στην Τουρκία, η Ergenekon για να επιτύχει τους στόχους της διείσδυσε και οργανώθηκε στα πολιτικά κόμματα, στην υπηρεσία πληροφοριών, στην κρατική ασφάλεια, στο χώρο της Παιδείας, του Τύπου, των θρησκευτικών ιδρυμάτων, και της Δικαιοσύνης. Με υπόγεια δράση επιδιώκει να καθορίσει τις αναγκαίες αναθεωρήσεις νόμων συμπεριλαμβανομένων και του Συντάγματος επιζητώντας να ρυθμίζει τους νόμους ανάλογα με τις δικές τις επιλογές. Αυτή η τεραστία οργάνωση που διείσδυσε και ελέγχει πολλές κοινωνικές, πολιτικές, οικονομικές, πολιτιστικές ακόμη και αθλητικές δραστηριότητες της τουρκικής κοινωνίας, για να αντιμετωπίσει το πρόβλημα της χρηματοδότησης της ανέπτυξε δραστηριότητες στο χώρο του οικονομικού εγκλήματος (εμπόριο ναρκωτικών, λαθρεμπόριο όπλων, λαθρομετανάστευση κ.λπ.) εντός της Τουρκίας (πρβλ. το σκάνδαλο Σουσουρλούκ το 1996) και της κατεχομένης Κύπρου.
Σύμφωνα με την λογική του τουρκικού «πραιτοριανού κράτους» τα μέλη της οργάνωσης είναι πατριώτες που προσφέρουν τις υπηρεσίες τους στην ιδέα της διάσωσης και επικράτησης του τουρκικού έθνους. Τα κριτήρια με τα οποία αξιολογείται ο πατριωτισμός τους προσμετρούνται ανάλογα με τις δολιοφθορές και τις δολοφονίες εναντίον των εχθρών του τουρκικού έθνους, είτε κομμουνιστών κατά το παρελθόν είτε Κούρδων και ισλαμιστών σήμερα. Το γεγονός ότι μέχρι σήμερα έχουν δολοφονηθεί χιλιάδες Κούρδοι και δεν προσήχθη κανένας αστυνομικός και κανένας στρατιωτικός σε δίκη για δολοφονία, αποδεικνύει ότι ο ισχυρισμός αυτός δεν είναι καθόλου υπερβολικός.
Παρά την προσπάθεια του Ερντογάν για εκσυγχρονισμό, ο οποίος είναι ταυτισμένος με την πολιτική του επιβίωση, ο ρόλος του παρακράτους είναι άμεσα συνυφασμένος με το μέλλον του κεμαλικού «πραιτοριανού κράτους». Το παρακράτος συνεχίζει να παραμένει ένα δίκτυο υπόλογο μόνο στον εαυτό του, ειδικά σε ό,τι αφορά τον σεβασμό της νομιμότητας από τα μέλη του. Ταυτοχρόνως, το παρακράτος είναι συνυφασμένο με τον εκδημοκρατισμό της Τουρκίας που μπορεί να επέλθει μόνο όταν η κεμαλική στρατογραφειοκρατεία σπάσει τον επαναλαμβανόμενο κύκλο αυτοσυντήρησής της.

2 σχόλια:

  1. Μία από τις καλύτερες αναλύσεις που διάβασα για το ρόλο του παρακράτους στην Τουρκία. Συγχαρητήρια.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. ΣΑΣ ΠΑΡΑΘΕΤΩ ΝΕΟΤΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΤΟΥΡΚΙΚΟ ΤΥΠΟ ΤΗΣ 19-1-09:

    Όπως αναφέρεται στις ιστοσελίδες των δικτύων CNN Türk, NTV και internethaber, καθώς και στο σημερινό γραπτό Τύπο, ο ταξίαρχος ε.α. Λεβέντ Ερσόζ, που συνελήφθη προ ημερών στην Άγκυρα, τελικά εστάλη στην Κων/πολη για τη διεξαγωγή της ανάκρισής του, αλλά λόγω καρδιακού προβλήματος που αντιμετωπίζει, νοσηλεύεται στην εντατική του νοσοκομείου, όπου μεταφέρθηκε. Όπως δήλωσε η κόρη του Ερσόζ, ο πατέρας της βρίσκεται στην εντατική και σε καταστολή.

    Στο μεταξύ συγγενής της οικογένειας, τονίζοντας ότι είναι σοβαρή η κατάσταση του ανωτέρω, επετέθη στους εκπροσώπους του Τύπου.

    Η δικηγόρος του ανωτέρω, Γκιουλντέν Γιουβέν, δήλωσε στους δημοσιογράφους ότι ο πελάτης της κατά το παρελθόν είχε υποστεί 3 φορές καρδιακή προσβολή και ότι τις σχετικές ιατρικές γνωματεύσεις τις είχαν καταθέσει στις Αρχές, πριν εκείνος τεθεί υπό κράτηση, χωρίς όμως να ληφθούν υπόψη.

    ****

    Όπως αναφέρεται στις ιστοσελίδες των τηλεοπτικών δικτύων, στο δελτίο του ειδησεογραφικού πρακτορείου Anadolu και στο σημερινό γραπτό Τύπο, από τις έρευνες των Αρχών προέκυψαν βόμβες και σφαίρες σε 5 άλλους νομούς. Σύμφωνα με τις τελευταίες έρευνες στη Μερσίνη, στη Σελεύκεια και στο Ικόνιο, βρέθηκαν χειροβομβίδες, στην Κων/πολη βρέθηκαν Καλάσνικοφ και 2 περίστροφα και στα Άδανα και στη Σμύρνη σφαίρες.

    ****

    Όπως αναφέρεται στην ιστοσελίδα του τηλεοπτικού δικτύου CNN Türk, ο τέως Πρόεδρος της Βουλής και βουλευτής του κυβερνώντος κόμματος από το νομό Μαγνησίας, Μπουλέντ Αρίντς, σε συγκέντρωση στην οποία είχε λάβει μέρος για τα γεγονότα της Γάζας, ερωτηθείς από τους δημοσιογράφους σχετικά με την υπόθεση Εργκενεκόν, είπε ότι ορισμένοι συνταξιούχοι πολιτικοί και ε.α. στρατιωτικοί σε συνεργασία μεταξύ τους, όπως προκύπτει, κατέβαλαν προσπάθεια για την ανατροπή με παράνομους τρόπους της κυβέρνησης που επέλεξε ο λαός, και ότι τώρα παρακολουθούμε το τέλος αυτών των προσπαθειών και των αυτουργών τους.

    ****

    Στον Τύπο αναφέρεται ότι ο πρώην δήμαρχος της Κων/πολης Νταλάν, ο οποίος νοσηλεύεται στις ΗΠΑ, ενώ έγινε προ ημερών έρευνα στο σπίτι του στο πλαίσιο της υπόθεσης Εργκενεκόν και συνελήφθη εν συνεχεία ο γιος του αντί του ίδιου, μίλησε για πρώτη φορά και καταφέρθηκε εναντίον του κυβερνώντος κόμματος AKP. Ο Νταλάν αντέδρασε στις κατηγορίες εναντίον του, επειδή είχε τοποθετήσει κάμερες σε προσωπικό του χώρο, πράγμα που δεν απαγορεύεται, λέγοντας ότι τις κάμερες αυτές τις έβαλε για την ασφάλειά του και αργότερα τις είχε αφαιρέσει. Αλλά μετά το θέμα που προέκυψε, θα δώσει και πάλι την εντολή οι κάμερες να τοποθετηθούν εκ νέου. Ο ίδιος διερωτήθηκε αν αποτελεί αδίκημα η τοποθέτησή τους σε προσωπικό χώρο, τότε γιατί αυτές πωλούνται στην αγορά.

    Ο Νταλάν, όσον αφορά τον Βελί Κιουτσούκ, είπε ότι τον γνωρίζει με την έννοια ότι τον επισκέφτηκε δύο φορές και του ζήτησε δουλειά για κάποιο συνταγματάρχη ε.α..

    Στη συνέχεια, είπε ότι ο ίδιος δεν μιλάει για το κυβερνών κόμμα AKP, αλλά δυστυχώς γνωρίζει περί ενός διεθνούς σχεδίου σχετικού με τη δημιουργία στην Τουρκία θρησκευτικού κράτους.

    Ο Νταλάν, ο οποίος είπε ότι η ονομασία του κράτους αυτού στην αγγλική είναι «Soft Islamic Oriantic Democratic Country», εξήγησε ότι αυτό το είχε συζητήσει και με το στρατηγό ε.α. Σενέρ Ερουιγούρ και με άλλους στρατηγούς, καθώς και με προσωπικότητες της πολιτικής.

    Ο Νταλάν είπε ότι τελευταία επικρατεί μια ψυχολογική επιχείρηση, ότι έχει κηρυχθεί ένας επίσημος ψυχολογικός πόλεμος και ότι, δυστυχώς, πάνω σε όλους τους ανθρώπους στην Τουρκία επικρατεί ένας εφιάλτης.

    ****

    Η Vatan στις εσωτερικές της σελίδες αναφέρεται στον Μαχίρ Καϊνάκ, πρώην στέλεχος της ΜΙΤ, και γράφει ότι οι δύο μεγάλοι ισχυρισμοί του Καϊνάκ είναι πρώτον, ότι μετά το τελευταίο κύμα συλλήψεων για την υπόθεση Εργκενεκόν δεν θα υπάρξει άλλο, και δεύτερον ότι επήλθε συνεννόηση μεταξύ του κυβερνώντος κόμματος AKP και του στρατού για το καλό της Τουρκίας, σε ό,τι αφορά τη διάλυση της οργάνωσης Εργκενεκόν.

    Ο Καϊνάκ είπε, ακόμη, ότι μέχρι σήμερα και οι δύο [κυβέρνηση και στρατός] ήταν στις δύο πλευρές της τραμπάλας. Όμως, τώρα πλέον, υπάρχει συνένωση δύναμης μεταξύ κυβέρνησης και στρατιωτικών και αυτό είναι άκρως σημαντικό.

    ****

    Η Hürriyet στην πρώτη σελίδα της γράφει ότι ο Δ/ντης της Ασφάλειας Αχμέτ Ιχτιγιάρογλου, που ανέκρινε τον Τουντζάι Γκιουνέι, σχετικά με τον Γκιουνέι είπε: «Στη ζωή μου ανέκρινα περίπου 24.000 άτομα. Όμως για πρώτη φορά βλέπω ένα άτομο, το οποίο γνωρίζει κάθε θέμα, και αυτό είναι ο Γκιουνέι. Δεν γνωρίζω πώς εκπαιδεύτηκε για να πει όλα αυτά».

    ΑπάντησηΔιαγραφή

Υφίσταται μετριασμός των σχολίων.

- Παρακαλούμε στα σχόλια σας να χρησιμοποιείτε ένα όνομα ή ψευδώνυμο.
- Παρακαλούμε να μη χρησιμοποιείτε κεφαλαία γράμματα στη σύνταξη των σχολίων σας.